Kościoły w Zakopanem i cmentarz na Pęksowym Brzyzku – przewodnik
fot. Andrzej Otrębski, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
abytkowe kościoły w Zakopanem to cichy świat ukryty tuż za gwarnymi ulicami. Gdy pytacie o słynny kościół w Zakopanem, na myśl przychodzi przede wszystkim drewniany Stary Kościółek pw. św. Klemensa przy ulicy Kościeliskiej. Świątynie Podhala łatwo minąć w biegu na szlak czy podczas zakupów na Krupówkach, dlatego w tym przewodniku zebraliśmy najważniejsze kościoły, historię wybitnych postaci spoczywających na Pęksowym Brzyzku oraz gotowy plan zwiedzania z praktycznymi wskazówkami.
„Stary kościółek” i Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku
Wystarczy skręcić z Krupówek w ulicę Kościeliską, by miejski gwar natychmiast ucichł. Stojący tu drewniany kościółek pw. św. Klemensa (znany jako Stary Kościół MB Częstochowskiej) oraz sąsiadujący z nim cmentarz na Pęksowym Brzyzku to najstarsze miejsca w Zakopanem, w których przeszłość czuć na każdym kroku.
Historia i wnętrze najstarszej świątyni
Budowę kościoła rozpoczęto w 1847 roku z fundacji Klementyny Homolacsowej, ówczesnej właścicielki dóbr zakopiańskich. Pracami ciesielskimi kierował Sebastian Gąsienica Sobczak - miejscowy cieśla. Powstała wtedy niewielka, drewniana świątynia pod wezwaniem św. Klemensa.
Kilka lat później kościół nabrał obecnego kształtu. W latach 1850-1851 powiększono go od południa, nadbudowano wieżę i dostawiono kruchtę. Prace wykonali Jakub Topór i Jan Topór. W tym samym czasie parafię prowadził jej pierwszy proboszcz, ks. Józef Stolarczyk - jedna z najważniejszych postaci w historii Zakopanego.
W środku uwagę zwraca prosta, drewniana forma wnętrza i ciemne płazy, na których wciąż widać ślady dawnego ciesielskiego rzemiosła. Są tu trzy ołtarze z połowy XIX wieku: główny oraz dwa boczne, wykonane przez Wojciecha Kułacha-Wawrzyńcoka z Gliczarowa.
W centralnym ołtarzu umieszczono kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, a po bokach - przedstawienia św. Stanisława i św. Jacka. Warto spojrzeć także na malowane na szkle stacje Drogi Krzyżowej.
Przy kościele stoi jeszcze murowana Kaplica Gąsieniców z około 1800-1801 roku. To właśnie ona, a nie sam Stary Kościółek, jest uznawana za najstarszy zachowany obiekt sakralny w Zakopanem. Sama świątynia mieści się przy ulicy Kościeliskiej 4.
Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku – panteon ludzi gór i sztuki
Tuż za Starym Kościółkiem zaczyna się Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku. Założono go w 1851 roku, na gruncie przekazanym wcześniej przez Jana Pęksę (stąd nazwa Pęksowy). Sama nazwa „brzyzek” brzmi po góralsku nieco tajemniczo, ale jej sens jest prosty - to skarpa, urwisko lub brzeg nad potokiem.
Cmentarz leży przy Cichej Wodzie, tuż przy ulicy Kościeliskiej.
Kto spoczywa na Pęksowym Brzyzku?
Na pierwszy rzut oka cmentarz nie jest wielki. Między drewnianymi krzyżami i kamiennymi nagrobkami znajduje się jednak około 500 grobów. Pochowano tu około 250 osób zasłużonych dla Zakopanego, Tatr i polskiej kultury:
- Stanisław Witkiewicz - malarz, pisarz i twórca stylu zakopiańskiego. Dzięki niemu tradycyjne ciesielstwo górali zyskało rangę stylu narodowego.
- Dr Tytus Chałubiński - lekarz, przyrodnik i współtwórca Towarzystwa Tatrzańskiego. Wędrował po graniach z pacjentami i miejscowymi przewodnikami, przyczyniając się do rozwoju uzdrowiska.
- Jan Krzeptowski Sabała - gawędziarz, pieśniarz i przewodnik. Był nieodłącznym kompanem Chałubińskiego, a jego muzyka na stałe wrosła w tradycję Podhala.
- Kornel Makuszyński - pisarz, autor Awantury o Basię oraz Szaleństw panny Ewy. Przez lata związany z Zakopanem, w 1931 roku został jego honorowym obywatelem.
- Kazimierz Przerwa-Tetmajer - poeta Młodej Polski i autor cyklu Na Skalnym Podhalu, z którego czytelnicy w całej Polsce uczyli się tutejszej gwary oraz obyczajów.
- Władysław Orkan - pisarz i publicysta zakorzeniony w Gorcach i na Podhalu opisujący twarde życie mieszkańców górskich wsi.
- Helena Marusarzówna - znakomita narciarka oraz kurierka ZWZ i Polskiego Państwa Podziemnego.
- Stanisław Marusarz - brat Heleny, wicemistrz świata i czterokrotny olimpijczyk w skokach narciarskich. Dla zakopiańczyków był serdecznym „Dziadkiem”, który nigdy nie opuścił swoich gór.
- Władysław Hasior, Antoni Kenar i Antoni Rząsa - wybitni artyści powojennego Zakopanego. Kenar stworzył renomowaną szkołę plastyczną, a Hasior z Rząsą współtworzyli jej niepowtarzalny klimat.
- Jan Długosz - alpinista, taternik i autor książek wspinaczkowych, który wraz z Czesławem Momatiukiem wytyczył nową drogę na północno-wschodniej ścianie Kazalnicy Mięguszowieckiej.
Odnajdziecie tu również symboliczne mogiły Witkacego oraz Macieja Berbeki. Wizyta na Pęksowym Brzyzku to naturalny przystanek w naszym spacerze szlakiem Witkacego - wystarczy, że zejdziecie w dół Krupówek i skręcicie w ulicę Kościeliską.
Praktyczne wskazówki i etykieta zwiedzania
Na spokojne obejście cmentarza i rzut oka do wnętrza kościoła zarezerwujcie sobie od 30 do 45 minut. Pamiętajcie o wyciszeniu telefonów - to wciąż czynne miejsce pamięci i pochówku.
Przy wejściu kupuje się bilet-cegiełkę (3 zł bilet normalny, 1,50 zł ulgowy). Każda złotówka z tych opłat idzie na konserwację i ratowanie niszczejących nagrobków.
Sanktuarium Matki Bożej Fatimskiej na Krzeptówkach
Przy ulicy Krzeptówki 14 mieści się Narodowe Sanktuarium Matki Bożej Fatimskiej. Księża pallotyni osiedlili się tutaj w 1950 roku. Obecny kościół wzniesiono jako wotum wdzięczności za ocalenie życia Jana Pawła II po zamachu w maju 1981 roku. Sam papież konsekrował świątynię 7 czerwca 1997 roku podczas pobytu pod Tatrami.
Konstrukcja nawiązuje formą do tradycyjnego budownictwa podhalańskiego. Za kościołem rozciąga się Park Fatimski z kapliczkami różańcowymi i pamiątkami papieskich wizyt. Stoi tam również ołtarz przeniesiony spod Wielkiej Krokwi, przy którym Jan Paweł II odprawił mszę 6 czerwca 1997 roku. Nawet jeśli przyjeżdżacie tu bez intencji modlitewnej, warto zobaczyć ten obiekt dla kunsztu snycerki i spokojnego otoczenia.
Dojazd do sanktuarium na Krzeptówkach
Samochodem dotrzecie tu z centrum w około 15 minut. Możecie też wsiąść w regularne busy w stronę Kościeliska, odjeżdżające z rejonu dworca. Tłumów spodziewajcie się w niedzielę - w szczycie wakacji oraz trzynastego dnia miesiąca (od maja do października), gdy odbywają się nabożeństwa fatimskie. Na spokojne oglądanie architektury najlepiej wybrać poranek w zwykły dzień powszedni. Godziny nabożeństw znajdziecie na oficjalnej stronie sanktuarium.
Kaplica na Jaszczurówce
Otoczona gęstym lasem Kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa na Jaszczurówce to klasyczny przykład stylu zakopiańskiego w wydaniu sakralnym. Zaprojektował ją Stanisław Witkiewicz, a budowa zamknęła się w latach 1904-1907. Budowla powstała z fundacji rodziny Uznańskich po śmierci Adama Uznańskiego.
Budynek stoi na wysokiej podmurówce z łamanego granitu, którą przykrywa gontowy dach z wieżyczką i podcieniami. Wnętrze urzeka prostotą. Ołtarz główny przypomina zrębową ścianę góralskiej chaty, a przez witraże z Matką Boską Częstochowską i Ostrobramską do środka wpada kolorowe światło.
Kaplicę znajdziecie przy ulicy Jaszczurówka 28 (przy drodze Oswalda Balzera). Obiektem zarządza Tatrzański Park Narodowy, a nabożeństwa prowadzi parafia z Toporowej Cyrhli. Wejście do kaplicy jest darmowe.
Inne kościoły w Zakopanem warte zwiedzenia
Podhalańskie świątynie to nie tylko drewno, lecz także tatrzański kamień. W mieście znajduje się jeszcze kilka obiektów o dużej wartości artystycznej i historycznej. Planując dłuższy spacer, warto dopisać do listy poniższe miejsca.
Kościół Świętej Rodziny w Zakopanem (ul. Krupówki 1a)
Sanktuarium Najświętszej Rodziny to najstarszy murowany kościół w mieście. Budowę zaczął w 1877 roku ks. Józef Stolarczyk, wykorzystując miejscowy kamień. Prace trwały do 1896 roku, a konsekracja nastąpiła we wrześniu 1899 roku. Masywna bryła kryje elementy stylu zakopiańskiego, projektowane m.in. przez Stanisława Witkiewicza.
Sanktuarium na Olczy (os. Piszczory 13)
Sanktuarium MB Objawiającej Cudowny Medalik w Zakopanem powstał w latach 1981-1988, a konsekrował go kardynał Franciszek Macharski. Charakterystyczny, wielospadowy dach przywodzi na myśl poszarpane granie Tatr. W środku zobaczycie m.in. ciekawe witraże, płaskorzeźby i zabytkowe drzwi.
Kaplica na Wiktorówkach
Sanktuarium Matki Boskiej Jaworzyńskiej Królowej Tatr stoi w lesie nieopodal Rusinowej Polany pod pieczą dominikanów. Przy kaplicy powstał mur pamięci z tablicami tych, którzy stracili życie w górach. Pod sam budynek nie dojedziecie autem - trzeba zostawić samochód na parkingu Zazadnia i podejść leśnym szlakiem (około godziny marszu).
Jak zaplanować spacer śladem drewnianej architektury?
Zwiedzanie kościołów najlepiej zorganizować jako półdniową wycieczkę. Pierwszą część najlepiej przejść na piechotę. Z dolnego końca Krupówek, gdzie stoi Sanktuarium Najświętszej Rodziny, przejdziecie w parę minut ulicą Kościeliską pod Stary Kościółek i Pęksowy Brzyzek.
Dalsze punkty wymagają już podjechania busem lub autem. Najwygodniej połączyć spacer po centrum z wizytą na Krzeptówkach. Jeśli zechcecie zobaczyć Jaszczurówkę czy Olczę, zaplanujcie je raczej jako osobny punkt dnia, bo leżą w przeciwnym kierunku do Krupówek.
W poniższej tabeli znajdziecie podsumowanie trasy z czasem potrzebnym na zwiedzanie każdego miejsca:
Taki niespieszny kulturalny spacer pozwala zobaczyć Zakopane z innej strony i dotknąć historii, która kształtowała to miasto przez dekady.
Baza blisko zabytków – Aries Hotel & SPA Zakopane
Po całym dniu spędzonym na szlaku zakopiańskich świątyń warto wrócić do miejsca, w którym kontynuowana jest lokalna historia. Aries Hotel & SPA Zakopane mieści się w dawnym Domu Turysty przy ulicy Zaruskiego 5 - zaledwie 5 minut pieszo od Krupówek. W murach hotelu odkryjecie dzieła zakopiańskiej bohemy: rzeźby Grzegorza Pecucha na fasadzie, mozaiki Pawła Szczerby czy kominek noszący ślady dłuta Władysława Hasiora.
Przestronne pokoje i apartamenty witają zapachem naturalnego drewna. Po wizycie na Pęksowym Brzyzku czy chłodnym dniu spędzonym na reglowych szlakach, Wasze zmęczone mięśnie odzyskają lekkość w strefie SPA & Wellness. Czeka tu kryty basen z wodnymi leżankami, zewnętrzne jacuzzi pod gołym niebem oraz kompleks saun: fińska, solna, parowa i brzozowa.
Zwieńczeniem dnia staje się kolacja w Restauracji HALKA Zakopane. Szef Kuchni Sławomir Mazur interpretuje podhalańskie smaki w autorskim wydaniu - od rozgrzewającej kwaśnicy na żeberku jagnięcym po delikatne pierogi z baraniną, a wieczór domykają nagradzane desery cukiernika Wojciecha Kazanowskiego.
Kościoły w Zakopanem – poznajcie historię miasta!
Zabytkowe świątynie w Zakopanem pokazują, jak niezwykłe rzeczy potrafili stworzyć dawni podhalańscy cieśle. Wystarczy zejść z głównego szlaku, by dotknąć surowego drewna, przyjrzeć się witkiewiczowskim detalom i poczuć klimat dawnego kurortu.
Niech ten dzień ma równie dobry finał. Zaledwie kilka minut spacerem od najstarszych obiektów czeka na Was Aries Hotel & SPA Zakopane - miejsce przesiąknięte tą samą miłością do lokalnej sztuki i naturalnych materiałów.
Zregenerujcie siły w basenie termalnym, oddajcie się w ręce terapeutów w SPA i zarezerwujcie komfortowy nocleg w sercu Zakopanego na kolejny dzień pełen wrażeń.
Sekcja pytań i odpowiedzi (FAQ) - Kościoły w Zakopanem
Najsłynniejszą świątynią w Zakopanem jest bez wątpienia drewniany Stary Kościółek pw. św. Klemensa (MB Częstochowskiej) przy ulicy Kościeliskiej 4, stojący tuż przy Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku. To najstarsza parafialna budowla sakralna w mieście, pochodząca z połowy XIX wieku. Bardzo znanym i chętnie odwiedzanym miejscem kultu jest również Narodowe Sanktuarium Matki Bożej Fatimskiej na Krzeptówkach, wzniesione jako wotum za ocalenie życia Jana Pawła II.
Na cmentarzu spoczywa około 250 wybitnych postaci związanych z Podhalem, Tatrami i polską kulturą. Wśród nich są m.in. Stanisław Witkiewicz, dr Tytus Chałubiński, Jan Krzeptowski Sabała, Kornel Makuszyński, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Władysław Orkan, Helena Marusarzówna, Stanisław Marusarz, Władysław Hasior, Antoni Kenar, Antoni Rząsa oraz Jan Długosz. Znajdziecie tu również symboliczne mogiły Witkacego i Macieja Berbeki.
Tak, wnętrza świątyń są ogólnodostępne dla odwiedzających. Pamiętajcie jednak, że zwiedzanie jest możliwe wyłącznie poza godzinami odprawiania nabożeństw i mszy świętych. Wstęp do większości obiektów jest bezpłatny.
Tak, nekropolia jest otwarta dla odwiedzających. Pamiętajcie jednak, że to wciąż czynne miejsce pochówku i pamięci narodowej. Podczas wizyty obowiązuje powaga i cisza; nie wolno wprowadzać zwierząt ani wchodzić na obramowania mogił. Na spokojne przejście alejek i obejrzenie nagrobków warto zarezerwować sobie około 30-45 minut.
Przy wejściu na cmentarz kupuje się symboliczny bilet-cegiełkę: 3 zł za bilet normalny oraz 1,50 zł za bilet ulgowy. Zebrane opłaty trafiają w całości na prace konserwatorskie i ratowanie zabytkowych, niszczejących pod wpływem górskiej pogody nagrobków.
Dojazd samochodem z centrum miasta zajmuje około 15 minut. Z rejonu dworca PKP/PKS regularnie odjeżdżają także lokalne busy kursujące w stronę Kościeliska, które zatrzymują się w pobliżu sanktuarium. Jeśli zależy Wam na spokojnym podziwianiu architektury z dala od tłumów, zaplanujcie przyjazd w dzień powszedni we wczesnych godzinach porannych.
