Styl zakopiański – architektura, która zmieniła polskie góry
Źródło: portaltatrzanski.pl
tyl zakopiański to znacznie więcej niż ozdobne szczyty dachów i drewniane balkony. To opowieść o poszukiwaniu własnego głosu, którą Stanisław Witkiewicz u schyłku XIX wieku zamknął w drewnie i surowym kamieniu. Styl zakopiański na zawsze zmienił krajobraz pod Giewontem, nadając tatrzańskiej architekturze głębię, która do dziś budzi podziw i poczucie przynależności. Zabierzemy Was na spacer śladami historii zapisanej w sękach belek i misternych zdobieniach. Poznajcie najważniejsze budynki, które ukształtowały charakter regionu i poczujcie ducha dawnego Zakopanego, ukrytego w detalach najsłynniejszych willi.
Jak powstał styl zakopiański? Historia jednego pomysłu
Aby zrozumieć styl zakopiański historia wymaga od nas cofnięcia się do czasów, gdy Polska znajdowała się pod zaborami. Brak własnego państwa sprawiał, że Polacy szukali tożsamości narodowej w kulturze i sztuce. Właśnie w tym trudnym okresie, w latach 80. XIX wieku, w Tatry przyjechał Stanisław Witkiewicz - malarz, krytyk sztuki i wizjoner - a także ojciec słynnego „Witkacego”. Przybył pod Giewont, aby leczyć swoją gruźlicę, a odnalazł tam prawdziwy skarb: architekturę góralską.
Fascynacja lokalną tradycją była ogromna. Witkiewicz zobaczył w podhalańskich chałupach nie prymitywne schronienia, ale niezwykle spójny system estetyczny. Zachwyciły go harmonijne proporcje, misternie rzeźbione zdobienia oraz solidna konstrukcja. Zrozumiał, że obca, napływowa architektura w stylu szwajcarskim czy tyrolskim niszczy naturalny charakter tego miejsca.
Witkiewicz oparł styl zakopiański na ambitnym pomyśle. Zdecydował się wziąć ludową tradycję budowlaną i podnieść ją do rangi stylu narodowego. Nie zamierzał wiernie kopiować chałup. Chciał je interpretować i rozwijać, dostosowując do potrzeb zamożniejszej inteligencji. Rok 1890 to symboliczny początek powstawania tej idei.
Prawdziwym przełomem stała się Willa Koliba (dawniej Koleba), wzniesiona w latach 1892-1893. Był to pierwszy dom zbudowany według projektu Witkiewicza. Artysta pokazał w nim, że na bazie góralskiej chaty da się stworzyć nowoczesną i przestronną willę. Reakcje na ten nowatorski krok były skrajne. Inteligencja i bohema artystyczna przyjęły projekt z ogromnym entuzjazmem, podczas gdy konserwatyści patrzyli na drewniane dachy i wielkie werandy z dużym sceptycyzmem. Czas jednak pokazał, że wizja artysty na zawsze zmieniła polskie góry.
Cechy stylu zakopiańskiego – po czym go rozpoznać?
Styl zakopiański ma bardzo rozpoznawalne cechy, a ich znajomość sprawia, że zwykły spacer zamienia się w lekcję historii architektury. Oto najważniejsze elementy tego stylu:
- Konstrukcja zrębowa - fundament i rdzeń witkiewiczowskiej bryły. Masywne, poziome bale drewniane (zwane płazami, czyli pniami przeciętymi wzdłuż na pół) łączy się na rogach poprzez specjalne wycięcia, nazywane zamkami węgłowymi. Tworzy to niesamowicie trwałą konstrukcję ścian, często bez użycia choćby jednego gwoździa.
- Stromy dach dwuspadowy - kryty w całości drewnianym gontem, jego kąt nachylenia wynosi zazwyczaj około 45-50 stopni. Taka forma nie tylko świetnie chroni przed ciężkim śniegiem, ale przede wszystkim nadaje bryle lekkości i wysokich walorów estetycznych.
- Ozdobne szczyty (pazdury) - wyrzeźbione z drewna, pionowe elementy wieńczące kalenice dachów to jedne z najbardziej rozpoznawalnych symboli podhalańskiego rzemiosła. Zazwyczaj występują w formie stylizowanego kręgla, lilii, tulipana lub krzyża, nadając budynkom strzelistego charakteru.
- Słoneczka i motywy solarne - bardzo charakterystyczne, nabijane na elewację wąskie listewki, które zdobią ściany, drzwi oraz przestrzeń wokół okien, tworząc przy tym widok promieni słońca.
- Drewniane balkony i ganki - obszerne galerie i werandy (zazwyczaj ulokowane od strony południowej) to ukłon w stronę letników, którzy przyjeżdżali tu dla wypoczynku na świeżym powietrzu i podziwiania górskich panoram.
- Kamienny fundament - wysoka podmurówka z szarego kamienia tworzy mocny kontrast dla ciepłego odcienia drewna. Budowanie na pochyłym, górskim terenie wymuszało nierzadko stawianie podmurówek o wysokości kilku metrów z jednej strony, co nadawało willom charakter potężnych, lokalnych twierdz i pozwalało na stworzenie okien piwnicznych.
- Rodzaje materiałów - domy w stylu zakopiańskim budowano wyłącznie przy użyciu lokalnych, szlachetnych surowców - przede wszystkim dobrej jakości drewna ze świerku i jodły oraz tatrzańskiego kamienia.
Styl zakopiański we wnętrzach kontynuował tę filozofię. W pomieszczeniach gościły zdobione drewniane sufity, misterne meble, a wyraźne motywy góralskie dodawały stylu.
Najważniejsze budynki w stylu zakopiańskim
Znajomość tych architektonicznych detali pozwala spojrzeć na zakopiańskie budynki w inny sposób. Oto najważniejsze z nich:
Willa Koliba – tam, gdzie wszystko się zaczęło
Zaprojektowana dla ziemianina Zygmunta Gnatowskiego jest historycznym początkiem rozwoju całego stylu. Witkiewicz zaprojektował ją tak, aby ukazać, że inspiracje czerpane z chałup rewelacyjnie odnajdą się w domach letniskowych. Stojąc przed budynkiem zwróćcie uwagę na potężny, stromy dach i wieńczące go rzeźbione pazdury. Drewniane płazy połączone na rogach w zamek są zdobione przez misterne motywy solarne. To właśnie w Kolibie ludowe słoneczka stały się powtarzalnym znakiem rozpoznawczym stylu zakopiańskiego. Budynek obecnie znajduje się przy ul. Kościeliskiej 18 i funkcjonuje jako oddział Muzeum Tatrzańskiego. Willa jest dostępna dla zwiedzających.
Willa „Oksza” – dzisiejsze muzeum
„Oksza” to doskonały przykład pracy architektonicznej Stanisława Witkiewicza. Budynek przy ulicy Zamoyskiego 25 opiera się na wysokiej, kamiennej podmurówce, która izoluje drewnianą konstrukcję od wilgoci z gruntu, a jednocześnie daje solidne oparcie potężnym balom. Tę przysadzistą formę rozbijają przestronne werandy oraz duże okna doświetlające wnętrza. Snycerskie, precyzyjne cięcia widoczne na obramowaniach drzwi pokazują, jak wielką wagę przykładano wówczas do detalu. Dziś w Willi mieści się Galeria Sztuki XX wieku będąca filią Muzeum Tatrzańskiego. To niezwykle inspirująca przestrzeń, pełna wspaniałego malarstwa.
Willa (Dom) „Pod Jedlami” – arcydzieło dojrzałego stylu
Dom „Pod Jedlami” to realizacja powszechnie uznawana za najdojrzalszą i najbardziej spektakularną pracę rąk Witkiewicza. Wzniesiono ją na wzgórzu przy ulicy Koziniec 1 dla Jana Gwalberta Pawlikowskiego (męża znanej poetki Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej). Ponieważ budynek stanął na stromej skarpie, górale usypali i wymurowali z łamanego kamienia potężny fundament, który z jednej strony sięga aż czterech metrów wysokości. Ponad surowym kamieniem pnie się kunsztowna, drewniana konstrukcja zrębowa z rzeźbionymi rysiami (czyli wystającymi końcami bali) i otwartymi, drewnianymi galeriami na piętrze. Budynek swoją nazwę zawdzięcza otaczającym go niegdyś gęstym jodłom. Willa stanowi dziś własność prywatną, ale nawet sama jego sylwetka podziwiana z ulicy doskonale przedstawia proporcje stylu zakopiańskiego.
Kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa na Jaszczurówce
Styl zakopiański to nie tylko wille i pensjonaty dla letników, ale również próba przełożenia góralskiej estetyki na architekturę sakralną. Drewniany kościółek na Jaszczurówce został zbudowany w latach 1904-1907 według projektu Stanisława Witkiewicza i jest on wręcz kwintesencja tego podejścia. Prostokątna bryła z absydą spoczywa tu na wysokiej, masywnej podmurówce z surowego granitu. Nad wejściem, krytym drewnianą konstrukcją arkadową, czuwa rzeźba Chrystusa Frasobliwego dłuta Józefa Janosa z Dębna.
Kiedy staniecie przed wejściem, zwróćcie uwagę na bogato rzeźbione drzwi oraz ramy okienne. Charakterystyczne „wschodzące słoneczka” zdobią tu dwuspadowy dach zdobiony sygnaturą z krzyżem. Nawet samo wnętrze kaplicy urzeka wielką prostotą - Witkiewicz zaprojektował ołtarz główny tak, aby przypominał tradycyjną góralską chatę. Przez kolorowe witraże z wizerunkami Matki Bożej wpada światło, które oświetla drewniane ławki, dębowy żyrandol i niezwykłe stacje Drogi Krzyżowej, namalowane przez Józefa Jana Jachymiaka.
Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku
To założony w połowie XIX wieku pierwszy zakopiański cmentarz. Ukryty jest tuż przy deptaku, ul. Krupówki 1a. Spośród około 500 grobów (w tym 250 osób zasłużonych), niemal każdy jest unikatowym dziełem sztuki. Zobaczycie drewniane kapliczki, krzyże z podhalańskimi motywami, kuty metal, kamień oraz tradycyjne malarstwo na szkle. W tym rzemieślniczym otoczeniu spoczywają twórcy legendy Tatr: Stanisław Witkiewicz Tytus Chałubiński, Jan Krzeptowski-Sabała, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Kornel Makuszyński, a także Władysław Hasior (znajdziecie tu również symboliczną mogiłę Witkacego - syna Stanisława Witkiewicza).
Inne budynki w stylu zakopiańskim – Krupówki i poza centrum
Spacerując gwarnymi ulicami Zakopanego, Wasz wzrok przykują również inne budynki w stylu zakopiańskim:
- Dworzec Tatrzański (ul. Krupówki 12) - nazwa tego gmachu od ponad wieku wprowadza w błąd. Nigdy nie usłyszycie tu gwizdu lokomotywy. To pierwsze zakopiańskie centrum kultury, w którym przed laty grywał Paderewski. Po pożarze w 1900 roku budynek zyskał murowaną formę zaprojektowaną w stylu zakopiańskim przez Wandalina Beringera. Dziś mieści się tu siedziba PTTK, ale nie jest dostępna dla zwiedzających. Warto za to spojrzeć na jego zdobioną bryłę, która wyróżnia się na tle całych Krupówek.
- Willa „Ślimak”/Zośka (ul. Krupówki 77) - idąc deptakiem, zatrzymajcie się przy tej drewnianej konstrukcji z 1902 roku. To doskonały przykład szczytowego okresu stylu zakopiańskiego. Niezwykłe drewniane zdobienia przypominają czasy, gdy Maria Witkiewiczowa prowadziła tu pensjonat, a jej syn, Witkacy, chronił się przed światem po długich podróżach.
- Chata/Chałupa Sabały (ul. Osiedle Krzeptówki 17) - budynek który jest wręcz genezą stylu Witkiewicza. To najstarszy dom w Zakopanem (przełom XVIII i XIX w.) zbudowany z potężnych, ciemnych od słońca bali. Obecnie znajduje się tam muzeum prowadzone przez potomków rodu Krzeptowskich.
- Witkiewiczówka (ul. Antałówka 9) - wzniesiony w latach 1903-1904 rodzinny dom Witkiewiczów. Ta drewniana willa z charakterystycznym, stromym dachem to miejsce, w którym dorosły syn Stanisława - Witkacy - założył swoją słynną „Firmę Portretową S.I. Witkiewicz” i malował najwybitniejsze umysły tamtych lat. Dziś to własność prywatna, ale jej widok z ulicy idealnie dopełnia opowieść o artystycznym Zakopanem.
Te ukryte adresy to doskonały pretekst, by zaplanować zupełnie nieoczywisty spacer po Krupówkach i poszukać w mieście detali, które omija większość turystów.
Styl zakopiański dzisiaj - między tradycją a współczesnością
Mogłoby się wydawać, że urok minionych epok zarezerwowany jest tylko dla muzeów. Nic bardziej mylnego. Spacer po dzisiejszym mieście pokazuje, że hotele, restauracje oraz nowe wille bardzo chętnie czerpią garściami z wizji dawnych mistrzów. Czasem wywołuje to gorące dyskusje nad subtelną granicą oddzielającą piękną inspirację od przesytu. Zbyt dosłowne kopiowanie dawnych rzeźbień i sztuczne przeładowywanie współczesnych fasad góralskim detalem bywa męczące dla oka.
Coraz silniej do głosu dochodzi także nurt znany jako neo-folklor. To znacznie nowocześniejsze interpretacje oparte na tradycyjnych, ludowych motywach i formach. Dzisiejsi architekci chętnie zestawiają duże tafle szkła z pachnącym drewnem, rezygnując z ostrych cięć i wielkich rzeźbień. Trend ten bardzo zmysłowo przekłada się na styl zakopiański we wnętrzach. Drewniane stropy i drobne akcenty solarne sprawiają, że współczesne stonowane barwy nabierają niebywałego ciepła i domowej gościnności.
Samo fizyczne przetrwanie historycznych budynków bywa dziś sporym wyzwaniem. Wiekowe konstrukcje z drewna, wystawione na surowe i śnieżne zimy, wymagają nieustannej renowacji i ochrony. Jednak, o ile sam naturalny materiał musi stale walczyć z tatrzańskim klimatem, o tyle stojąca za nim idea okazała się niezwykle trwała. Styl stworzony pod Tatrami do dziś w bardzo silny sposób oddziałuje na wygląd innych rejonów kraju.
Szlak architektury drewnianej - plan spaceru z centrum Zakopanego
Zamiast czytać o architekturze, najlepiej doświadczyć jej na żywo. Przed Wami plan przykładowego spacer po szlaku architektury drewnianej - zawsze możecie dopasować go do swoich sił, preferencji i możliwości.
Aby domknąć tę architektoniczną pętlę, po wyjściu z kaplicy skierujcie kroki z powrotem do Aries Hotel & SPA Zakopane. Droga do hotelu to doskonały pretekst, by jeszcze raz przeciąć Krupówki i zajrzeć na ukryte podwórka starych kamienic. To w pełni domknie spacer po kulturalnych perłach Zakopanego.
Praktyczne informacje o spacerze:
Dystans: ok. 6 km w jedną stronę.
Czas: sam spacer zajmie około 1,5 h, a z dokładnym zwiedzaniem około 2,5-3 h.
Ceny biletów:
- Willa Koliba: bilet normalny 22 zł, bilet ulgowy 11 zł - ekspozycja czasowa i stała,
- Galeria Sztuki w willi Oksza: bilet normalny 24 zł, bilet ulgowy 12 zł - ekspozycja czasowa.
Najlepszy czas na spacer: poranek - mniej turystów, mniejszy tłok i dobre kadry do pamiątkowych zdjęć.
Praktyczna uwaga: zawsze sprawdź aktualne godziny otwarcia i ceny biletów obiektów przed samym spacerem.
Kulturalny weekend w Zakopanem - hotel na Krupówkach
Aries Hotel & SPA Zakopane leży tuż przy słynnym deptaku, stanowiąc naturalny punkt startowy i końcowy Waszej architektonicznej wędrówki. Na gości czeka tu 101 pokoi, w tym 27 przestronnych apartamentów - od dwupoziomowych opcji idealnych dla rodzin, po pokoje z drewnianymi balkonami i szerokim widokiem na pasmo gór. Wszechobecne drewno, skórzane fotele i blask ognia w kominku przeniosą Was w klimat alpejskich kurortów.
Kiedy zamkniecie już spacerową pętlę, wizualne wrażenia ustąpią miejsca smakom i teksturom. W Restauracji Halka czeka na Was autorska, regionalna kuchnia Szefa Kuchni Sławomira Mazura. Podhalańskie składniki świetnie przedłużają tatrzański klimat, a ukoronowaniem całej kolacji stają się mistrzowskie desery, które wychodzą spod ręki Wojciecha Kazanowskiego.
Wieczór warto przedłużyć, schodząc do kameralnego Le Scandale Aperitif Bar. Zamawiając autorski koktajl inspirowany twórczością Witkacego, w spójny sposób zamykacie ten kulturalny dzień. Po kilku godzinach spędzonych na nogach przyda się Wam również solidna regeneracja. W Aries SPA & Wellness rozgrzejecie się w strefie saun i dacie odpocząć mięśniom w zewnętrznym jacuzzi.
Styl zakopiański w tle wypoczynku pod Tatrami
Architektura Zakopiańska to długa opowieść zapisana w zapachu drewna, surowości tatrzańskiego kamienia i precyzji snycerskiego dłuta. Poznawanie jej we własnym, niespiesznym rytmie sprawia, że pobyt w górach zyskuje bardziej autentyczny charakter. Zamiast pędzić z tłumem przez miasto, zatrzymajcie się przed starymi willami i dajcie się wciągnąć w tę rzemieślniczą historię.
Wasza opowieść może zacząć się i skończyć w Aries Hotel & SPA Zakopane - w otoczeniu naturalnego drewna, przy blasku kominka i smaku kuchni, która szanuje tradycję. Zapraszamy Was do miejsca, gdzie każdy detal ma swoją duszę.
Sekcja pytań i odpowiedzi (FAQ) - styl zakopiański
To pierwszy polski styl narodowy z przełomu XIX i XX wieku. Przenosi on surowe podhalańskie rzemiosło do przestronnych willi i pensjonatów. Odkryjecie w nim zapach drewna, chłód tatrzańskiego kamienia i precyzję rzeźbionych detali, które razem tworzą bardzo spójną wizję górskiej architektury.
Twórcą tej koncepcji był Stanisław Witkiewicz - malarz, krytyk sztuki i ojciec słynnego Witkacego. To on w latach 80. XIX wieku dostrzegł w tradycyjnych góralskich chałupach ogromny potencjał i podniósł to lokalne rzemiosło do rangi stylu narodowego.
Pierwszą realizacją w tym nurcie jest Willa Koliba przy ulicy Kościeliskiej 18, wzniesiona w latach 1892-1893. To właśnie na niej Witkiewicz przetestował swoje pomysły, pokazując światu, że z góralskiej chaty da się wyprowadzić dużą, nowoczesną bryłę.
Najważniejsze wille znajdziecie przy ulicy Kościeliskiej (Willa Koliba), Zamoyskiego (Willa Oksza) i na Kozińcu (Dom Pod Jedlami). Architektonicznych detali szukajcie także w centrum, chociażby na masywnej fasadzie Dworca Tatrzańskiego tuż przy gwarnych Krupówkach.
Tradycyjna chałupa była surowa, niska i dostosowana do ciężkiej pracy na roli. Wille Witkiewicza to z kolei domy letniskowe dla bogatej inteligencji - mają wysokie, kamienne podmurówki, otwarte werandy, przestronne pokoje i bardzo rozbudowaną, rzeźbioną ornamentykę.
Pazdury to pionowe, wyrzeźbione z drewna elementy wieńczące kalenice stromych dachów. Kształtem przypominają najczęściej lilie, tulipany lub kręgle. Ich pierwotną funkcją była ochrona łączeń gontu przed wiatrem, ale z czasem stały się jednym z najbardziej wyrazistych ozdobników całej bryły.
Tak, choć jego forma mocno dojrzała. Współcześni architekci rzadko kopiują dawne wille rzeźbienie po rzeźbieniu. Częściej stawiają na neo-folklor, w którym potężne drewniane płazy zestawia się z gładkimi taflami szkła, zachowując z tradycji to, co najszlachetniejsze.
Samo przejście od centrum miasta, aż do kaplicy na Jaszczurówce zajmie Wam około 1,5 godziny. Jeśli jednak planujecie wchodzić do muzeów i poczuć z bliska zapach starych wnętrz, zarezerwujcie na taką wycieczkę od 2,5 do 3 godzin.
Tak. W historycznych murach budynku pod adresem Kościeliska 18 działa obecnie Muzeum Stylu Zakopiańskiego będące filią Muzeum Tatrzańskiego. Wejdźcie tam, jeśli chcecie podziwiać oryginalne meble, sprzęty z epoki i piece kaflowe.
Dobrą bazą na kulturalny weekend jest Aries Hotel & SPA Zakopane przy ulicy Mariusza Zaruskiego 5. To nie tylko miejsce odprężenia po długich spacerach, ale i świetnie zachowany kawałek powojennej architektury. Z jego drzwi szybko dotrzecie do najważniejszych zabytków i ukrytych podwórek Krupówek.
